جستار

گفت‌وگوی احمد غلامی با محمدجواد غلامرضاکاشیمانیفست شکست روشنفکرانایده اصلیِ کتاب «سیاستی دیگر: خلق جهان مشترک ایرانی» احداثِ «خانه» است. جامعه به‌مثابه خانه؛ خانه‌ای که همه طیف‌ها و سلیقه‌ها با اهداف و آرمان‌های متفاوت را در بر می‌گیرد و ازقضا این ایده در برابر «بازگشت به خانه» قرار دارد. محمدجواد غلامرضاکاشی باور دارد یکی از مشکلات جدی روشنفکران و نخبگان دولتی نگاه ایدئولوژیک به جامعه بوده و یکی از مصداق‌های جدی این رویکرد ایده بازگشت به خانه است. به اعتقاد کاشی جامعۀ آرمانی و بی‌کم‌وکاستی در گذشته وجود نداشته است که ما طالب بازگشت به آن باشیم. بازگشت به خانه رویکردی ایدئولوژیک به جامعه است که درصدد است اختلافات و تناقضات را نادیده بگیرید. از غلامرضاکاشی باور دارد مدت مدیدی است که روشنفکران و نخبگان سیاسی زندگی روزمره را نادیده گرفته‌اند، در حالی که سیاست از دل همین زندگی روزمره می‌جوشد. بنابراین غلامرضاکاشی می‌خواهد با احداث خانه و با رویکردی غیر ایدئولوژیک دست به خلق جهان مشترک بین ایرانیان بزند. جامعه‌ای که به‌وسیله مردم ساخته شده و قادر است هرم بالای قدرت را تحت تأثیر قرار بدهد و دقیق‌تر، خواسته‌های خود را به صاحبان قدرت القا یا تحمیل کنند. کاشی به معنای واقعی ضد اتوپیا است، اما جامعه‌ای که خود او سودایش را در سر می‌پروراند اتوپیایی است.

گفت‌وگوی احمد غلامی با کوروش مرشد و محمدحسین عمادیاستراتژی توسعه؛ صنعت یا کشاورزیپیرامون مفهوم توسعه، کتاب‌ها و گفت‌وگوهای متعددی منتشر شده و بسیاری از صاحب‌نظران در این ‌باره اظهارنظر کرده‌اند، اما شاید نیاز کنونی و جدی جامعه ما همچنان این باشد که بدانیم توسعه از چه مسیری می‌گذرد و چه دانشی باید پشتیبان توسعه باشد. در این نشست با حضور محمدحسین عمادی و کوروش مرشد سعی داریم این مسیر را پیگیری کنیم. مرشد معتقد است تزریق علم هرگز در روشنفکری دویست‌ساله ما مورد توجه واقع نشده و می‌گوید: در بُعد توسعه علی‌رغم ادبیات موجود، تقریبا هیچ مفهوم گفتمانی مدرن و امروزی وجود ندارد. مفهوم گفتمانی توسعه در جهان جدید، کاربرد علم است. عمادی به بحث خودکفایی اشاره می‌کند و معتقد است بهره‌وری ما در صنعت فولاد، صنایع خودروسازی‌ و همین‌طور در کشاورزی مسئله است و می‌گوید: من خودکفایی را به معنای اینکه هرچه را می‌خواهیم خودمان تولید کنیم، قبول ندارم و به‌عنوان عضو هیئت عالی انجمن کمیته جهانی غذای سازمان ملل خاطر شما را جمع می‌کنم که به این معنا در دنیا یک کشور خودکفا پیدا نمی‌کنید.

گفت‌وگوی احمد غلامی با کوروش مرشددو خرافه ضد علمدرگیری اصلی در خاورمیانه، همه در سایۀ این موقعیت تاریخی است که کشورهایی دارای علم‌اند و کشورهای دیگری صاحب علم نیستند. کشورهایی که صاحب علم هستند، صاحب قدرت و ثروت هم هستند و به بقیه زور می‌گویند. نقطه مقابل این، فقط جذب علم است. کوروش مرشد در مقالۀ  «آیا سنت ما در انحطاط است؟» این نکته را مطرح می‌کند که استقلال بدون تردید شرط لازم توسعه است، اما شرط کافی جذب علم و علمی شدن است و شگردهای اقتصادی و سیاسی نمی‌تواند جانشین آن شود؛ بنابراین جذب علم باید به‌عنوان شرط کافی سرلوحه اهداف ملی قرار دهند تا این استقلال یگانه دیرپا شود.

گفت‌وگوی احمد غلامی با کوروش مرشدگم‌گشتگی معنای توسعه محور بحث‌های کوروش مرشد در بحث توسعه، توسعه تمدنی است. مدلی از توسعه که با تکیه بر علم بتواند سرنوشت استعماری کشور را تغییر دهد. از نظر او شکل استعمار تغییر کرده است. درواقع بعد از معجزه تاریخی ژاپن، استعمار سعی کرد جز منابع، سرنوشت توسعه کشورها را هم به دست بگیرد. او با اشاره به کوشش‌های استقلال‌طلبانه در ایران معتقد است استقلال البته ارزشمند و شکوهمند است، اما به‌تنهایی هدف نیست. هدف این است که ما آهنگ توسعه و توانایی‌مان را دگرگون کنیم.

گفت‌وگوی احمد غلامی با کورش مرشدعلیه سرنوشت استعماری نقطه کانونی بحث کوروش مرشد، توسعه تمدنی است و الگوی چنین توسعه‌ای را کشور ژاپن می‌داند، کشوری که با علم از سرنوشت استعماری خود گریخته است. مرشد باور دارد جهان غرب امر توسعه را با اولویت دادن به مفاهیم علوم اجتماعی به انحراف کشانده است. بنابراین کشورهای در حال توسعه در واقع کشورهای هستند که آگاهانه از از علم به‌مثابه ابزارجدی توسعه عقب نگاه داشته شده‌اند. در بعضی مواقع تأکید بیش از حد بر علم و فلسفه‌ستیزی یا به معنای دقیق‌تر علوم اجتماعی‌ستیزی نگران‌کننده می‌شود که در این گفت‌وگو به آن پرداخته‌ایم. یکی دیگر از بحث‌های مطرح‌شده در این گفت‌وگو، نقش و رابطه فلسفه و دین است. اما از همه مهم‌تر بحث بر سر اهمیت کشاورزی در امر توسعه است که از نظر مرشد مبنای توسعه استقلال کشور، کشاورزی و صنعت متکی بر دانش است.

یک کتاب یک نویسنده: گفت‌وگوی احمد غلامی با ناصر فکوهی به مناسبت انتشار کتاب «روایت ناصر فکوهی از مسئله توسعه در ایران»با براندازی و انقلاب مخالفمهر یک از صاحب‌نظران عرصه توسعه در حوزه‌های اقتصاد، سیاست و جامعه‌شناسی نظرات خاص خودشان را دارند. اقتصاددانان بر این باورند که برای توسعه و رشد هر کشوری باید اقتصاد را مبنای توسعه قرار داد و سیاسیون معتقدند ‌پیوندی ناگسستنی بین شیوه حکمرانی و توسعه وجود دارد. اما جامعه‌شناسان و صاحب‌نظران اهل فرهنگِ توسعه‌محور اعتقاد دارند که بدون فرهنگ هیچ توسعه جدی و عمیقی روی نخواهد داد. تفاوت اهل فرهنگ با دیگر توسعه‌باوران در حوزه اقتصاد و سیاست این است که آنان با پذیرش شیوه‌های دیگر توسعه، فرهنگ را پیش‌درآمد هر توسعه‌ای قلمداد می‌کنند. ناصر فکوهی نیز از‌جمله این افراد است که برای توسعه فرهنگی قائل به برنامه‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت است. در بحث با فکوهی، به غیر از فرهنگ درباره مسائل اقتصادی و سیاسی ایران نیز سخن به میان آمده است.